KALAYCILIK

Bakırcılık ile kalaycılık meslekleri birbiriyle ilişkili mesleklerdir. Kalaycılık mesleğiyle uğraşan ustalara “kalaycı” denilmektedir. Kalaycılık, yeni veya eskiyen bakır kapların toz nişadır yardımıyla kalay ile kaplanması işlemini yapan zanaatkârların genel adıdır. Bakır kaplar kalayla kaplanmadan mutfak eşyası olarak kullanıldıklarında oksitlenip zehirlenmelere neden olduğundan bu kaplar kalaylanmaktadır.

Kalaycılıkta; kıskaç, avurtlu kıskaç, edrenç, fırça, tokmak, tuz ruhu, çinko, nışadır, pamuk ve pardek çekici olarak adlandırılan malzemeler kullanılmaktadır. Kalaylanacak kabı düzeltirken tokmak ve pardek çekici kullanılır. Kabın tabanı tokmakla düzeltilir çünkü tokmak bakırın tabanını sertleştirmez. Kalaylanacak bakır kabın eğri yerleri düzeltildikten sonra kalay işlemine geçilir. Kalaylama işi bakır kabın tavlanması, temizlenmesi ve kalaylanması şeklinde üç aşamada olur. Daha önce kalaylanmış malzemelerin körüklü kömür ateşi yardımıyla yakılarak orta sıcaklıkla üzerindeki yağ ve zamanla kullanmadan oluşan atıkların yakılmasına kalaycılık dilinde tavlama denilir. Tavlanan materyaller tuz ruhu ile sıvanarak kalaylanacak olan kısımlar ince kumlarla el ve ayak yardımı ile silinerek kalaylanacak zemin kalay almasını engelleyecek tüm dış etkenlerden arındırılır. Körüklü ocakta ısı ile tavına getirilen kapların sıcaklıktan dolayı çubuk halindeki kalayın sürülmesiyle kaygan hale gelen kalayın kalaycı pamuğu ve nişadır yardımı ile zemine düzenli şekilde dağıtılması işlemine “kalaylama” denir.

Kalaycılıkta kullanılan malzemeler

Kalay: Gümüş beyazlığında, kolay işlenebilen, yumuşak bir elementtir. Kolayca tel veya levha haline getirilebilen bu metal, kalaycılıkta ısıtılarak kullanılır.

Nişadır: Beyaz toz halindedir. Amonyak tuzu olarak bilinen amonyum klorür bileşiğidir. Metalin yüzeyinde hasıl olmuş oksit tabakasını kaldırdığından metal, kalaya müsait hale gelir.

Kalaycı pamuğu: Rulo şeklinde ve avuç içerisinde kolay hareket ettirilebilen bir pamuktur.

Kıskaç: Kalay yapılacak malzemelerin tutulduğu bir çeşit maşa.

Körük: Ateşin harlanması için kullanılan genellikle manda derisinden yapılmış hava üfleyen bir malzeme. Günümüzde fanlarla bu iş yapılmaktadır.

Kalaycı Ustaları

Eskiden Şanlıurfa’da çok sayıda kalaycı atölyesi bulunmaktaydı. Bakır kapların kullanım ve üretiminin azalmasıyla kalaycılık mesleğinde usta ve atölye azalmıştır. Eski ustalardan Mehmet Çakallı, Halil Çakallı, Meehmet Ayrancı ile Müslüm ve Musa Ustalar artık günümüzde yoklar. Günümüzde bakırcıların yer aldığı Hüseyniye Çarşısı’nda 2 atölyede Hakkı Ozan ve Sedat Yalyanç ustalar bu sanata devam etmekteler. Birçok sanat gibi kalaycılıkta da çırak ve kalfa yetişmemektedir. Sabit dükkânlar haricinde kırsalda ve kenar mahallelerde gezici kalaycılar, sokaklarda tezgâh kurarak insanların mutfaklarda kullandıkları bakır eşyaları kalaylarlardı.

94) Kalaycı ustalarından Hakkı Ozan-2011

Bakırdan günümüzde yapılan cezve, ayran tası, tepsi, tencere, sahan, lenger ve diğer süs eşyası ürünlerin kalaylanması işleri devam etmektedir. Özellikle pekmez ve salça zamanı evlerde kullanılan kazan ve sini kalaylama işinin çoğaldığı görülmektedir.