ŞANLIURFA DUALARI BEDDUALARI VE BİLMECELERİ

A- DUALAR (ALKIŞLAR)

Halk kültürü ürünleri olan dualar, iyi dilekleri içeren kalıplaşmış ifadelerdir. En belirgin özelliği, teslimiyet, inanç ve bir umut barındırmasıdır. Çoğunlukla, görülen bir iyiliğe karşılık olarak söylenir. Bu durumda, karşıdaki kişi güzel ve hayırlı sözlerle tebrik edilir ve onun hakkında iyi dileklerde bulunulur. Günümüzde dua olarak bilinen ifadeler, Eski Türkçede “alkış” kelimesiyle karşılık bulmuştur. Toplum içerisinde, alkış hak eden insanlara övgüler sunulurken, kargıştan ise büyük ölçüde kaçınılır. Dualar ve beddualar günlük yaşamda her duruma uygun şekilde kullanılan ifadelerdir. Bu sözler, insanların duygu ve düşüncelerini karşı tarafa aktarma ihtiyacını karşıladığı gibi, aynı zamanda sevgi, beğeni veya kızgınlık gibi hislerini de dile getirir. Nesilden nesle aktarılan ve toplumun ortak değer yargılarının bir yansıması olarak ortaya çıkan dualar ve beddualar kültürel mirasın önemli bir parçasıdır.

Şanlıurfa’dan Derlenen Dualar

Adiy senden ögde gide.

Ağam olasan.

Ağbatı siye ola.

Allah adından yaşada.

Allah analı babalı böyide.

Allah ataşıyı anaya, babaya görstetmiye.

Allah ayağıyı daşa degdirmiye.

Allah biriy bin éde.

Allah dadıyı, duzıyı ḳaçırmıya.

Allah dü’eleriy kabıl étsin. (dü’e: dua)

Allah düşmaniy ze’if éde. (ze’if: zayıf)

Allah düşmanlarıya zabınlıḫ vére.

Allah ḥeḳḳıyı ḥeḳ éde, ḥeḳḳıyı pâk éde.

Allah ḥelal rısḳ nesip éde.

Allah ḫér göstere.

Allah ḫériy bariy anaya yidire.

Allah ḫériy vére.

Allah işiy rasgetire.

Allah ḳapıyı açıḫ éde.

Allah kazancıyı anaya, babaya yidire.

Allah kezayı belayı deḥféde.

Allah kısmetiy géniş éde.

Allah mıraziy vére

Allah mu’iniy ola.

Allah sebap defteriy kapatmıya.

Allah senden razı ola.

Allah seni beḫtiyden güldire.

Allah seni çolığıyın çocığıyın başından eksik étmiye.

Allah seni dost göziken düşmanlariydan esirgiye.

Allah seni dünyada da eḫrette de yormıya.

Allah seni ele ayağa bıraḫmıya.

Allah seni ev barḫ éde.

Allah seni Ḥec’e nesip éde.

Allah seni kezadan, beladan sıtar éde.

Allah seni ḳıymatıyı bilene düşire.

Allah seni kimsiye müḥtaç étmiye.

Allah seni mihennete mühtaç étmiye.

Allah seni ‘ümirli éde.

Allah seni salih kullarından éyliye.

Allah seni var éde.

Allah seni zalım cenginden hıfsı emin éde.

Allah sıtar éde.

Allah siye ağ beḫt vére.

Allah siye ağ beḫt, altın taḫt vére.

Allah siye ‘aḳıl fikir vére.

Allah siye emegiy yidire.

Allah siye ḫérli evlat vére.

Allah siye köti gün görstetmesin.

Allah siye sabır vére.

Allah şifasına ğerḳ éyliye.

Allah uşaḫlarıyı siye bağışlıya.

Allah siye uşaḫlarıyı münüs mütüḥ éde.

Allah ‘ümriyi ḳevi éde.

Allah yardımçiy ola.

Allah yuvayı dağıtmaya.

Allah’a amanat olasan.

Anaya, babaya reḥmet.

Ayağiy daşa degmiye.

Az aşıyın dadını çoḫ alasan.

Az ḳazancıyın çoḫ ḫérini göresen.

Babaya reḥmet.

Babayın kôrına nur yağa.

Behtiyden gülesen.

Ben senden razıyam, Allah da senden razı ola.

Ben senden razıyam, yér gög senden razı ola.

Beni memnun éttiy, Allah de seni memnun éde.

Berḫudar olasan.

Biriy bin ola.

Caniy arğı sızı görmiye.

Canıyın ḫérini göresen.

Çüt çubıḫ seḥebi olasan.

Darlıḫ çekmiyesen, dara düşmiyesen.

Darlıḫ üzi görmiyesen.

Defteriy sağ terefiyden gele.

Dırnağiy daşa degmiye

Dirlik bulasan.

Diş dırnaḫ tutasan.

Dünya durdıḫça durasan.

Él ‘elem siye peh déye.

Eliy torpağa atasan altın ola.

Eliy ekmek tuta.

Eliye sağlıḫ.

Elmaslar, inciler taḫasan, seraylarda otırasan.

Evladiydan gülesen.

Evlat ataşına yanmıyasan.

Gün göresen, devran süresen.

Günahlarıya kefaret ola.

Ḫanay me’mur ola.

Ḥissabiy ḳolay ola.

Ḫocayı ḫızır yardımçiy ola.

Ḫocayı ḫızır yoldaşiy ola.

İfleḥ olasan.

İfleḥ berḫudar olasan.

İşiy, güciy rasgele.

İtin köpegin diline düşmiyesen.

Kazancıyı güle güle yiyesen.

Ḳazancıyı yimaḫ siye nesip ola.

Ḳazancıyın dadını alasan.

Ḳazancıyın ḫérini göresen.

Ḳeday belay deḥfola.

Kéfiy yarım ḳalmıya.

Kôrıya nur yağa.

Münüs mütüḥ olasan.

O gün ola Ḥec şerbetiy içaḫ.

Oğliydan oba, ḳıziydan ḳonşı olasan.

Ögiy masalı, arḫay ḳasalı ola.

Ögiyde çütem çütem ḫizmekerler döne.

Paşa olasan.

Resullah’a ḳonşı olasan

Rısḳiy ḳapiydan eksilmiye.

Soniy gele.

Soniy éyyi gele.

Su kimin ‘eziz olasan.

Şe’beniy şe’ben, remezaniy remezan ola.

Tabıtım çiniyde ola.

Téliyden, duvağiydan gelin gidesen.

Tuttığiy altın ola.

Un ifaḫ olasan.

Yéddi düvele nam salasan.

Yéddi oğlan babası olasan.

Yérişip yétesen, gögerip bitesen.

Yériy cennet ola.

Yuḫarda otırasan, aşşağı buyırasan.

Yurt, yuva tutasan.

B- BEDDUALAR

Çaresiz kalan, acı çeken veya kötülüğe maruz kalan bir kişinin rahatlama ve teselli bulma amacıyla dile getirdiği, kötü düşünce ve dilekleri içeren beddualar, özgün ifadeleri ve anlam derinlikleriyle günlük yaşamda en sık kullanılan kalıplaşmış sözler arasındadır.

Beddua (Kargış) maalesef Urfa’da çok yaygındır. Her kesimden insanın dağarcığında kadın olsun erkek olsun çocuk olsun ezberlemiş olduğu beddualar vardır. Söz gelimi kadınlar beşikte çok ağlayan bebeğine, sözünü dinlemeyen veya yaramazlık eden çocuğuna, kendisini hırpalayan kocasına, kendisine eziyet eden komşusuna, haksızlığa uğradığı zaman muhatabına beddua eder. Oysa bedduası tuttuğu takdirde en çok acıyı çekecek olanın kendisi olacağını düşünmeden öfke veya aczle beddua etmeyi alışkanlık edinmiştir. Erkeklerin de muhataplarına beddua etmesi bir alışkanlıktır. Çocuklar da aynı bedduaları arkadaşları için kullanırlar. Ama dikkatimizi çeken önemli nokta, Urfa’da çocukların büyüklerine asla beddua etmemeleridir.

Şanlıurfa’dan Derlenen Beddualar 6 grupta toplanır:

a)           Sağlıkla ilgili beddualar

b)           Ölüm dileğinde bulunan beddualar

c)           Gelinler için söylenen beddualar

d) Hakkından vazgeçmeme ile ilgili beddualar

e)           Yoksulluğa düşme dileğinde bulunan beddualar

f)            Münferit beddualar

Urfa’dan Derlenen Beddualar

Aciydan nefesiy ḳoḫa.

Aç ḳurtlar yiye seni.

Adiy bata.

Ağ gidesen, ḳara gelesen.

Ağ güniye ağlıyasan.

Ağziya dad, ḳarnıya şivan düşe.

Aḫ édesen, ḳan ḳusasan.

Al duvaḫ görmiyesen.

Al ḳızıl ḳanıya bölenesen.

Aliy, yéşiliy üstiye atıla.

Allah belayı vére.

Allah belayı avucıya ḳoya.

Allah beni sizin eliyize düşirmiye.

Allah beşeretiy bağlıya.

Allah caniy ala.

Allah dırnağiy uzatmıya.

Allah ḥeḳḳiydan gele.

Allah kimsiy sizin şerriyize düşirmiye.

Allah seni çarpıp çalındıra.

Allah seni dergâhından süre.

Allah seni elimden ala.

Allah seni sızlada.

Allah seni vura.

Allah siye dert vére, derman vérmiye.

Allah’ın sillesine gelesen.

Allah’ın tufanına gidesen.

Altiy aḫa, göziy baḫa, dört ayağiy havıya ḳaḫa.

Altiy üstiye gele.

Aman déyesen, aman bulamıyasan.

Amaniy ağziyda ḳala.

Anaydan emdığiy süt bırniydan gele.

Ataş düşe siye.

Ataş ola canıya yapışa.

Atıya, itiye ne’let.

Ayaḳabıyın üsti ola; altı olmıya.

Babay gele, yériy boş göre.

Balıḫlara yém olasan.

Başı kesilmiş tavuğa dönesen.

Başıya bit düşe.

Başıya bomba düşe.

Başıya bomba düşe, gülley avcuma düşe.

Başıya bulasan.

Başiy duriyken dırnağiy daşa degmiye.

Bémırat gidesen.

Beni ḳınıyan ḳınamdan yaḫa.

Beni ḳınıyan bi avuç da ziyada ḳınamdan yaḫa.

Beni lal éttiy, sen de lal olasan.

Beni şaşıranı Allah şaşıra.

Beni unıdıp canıyızın derdine düşesiz.

Beni vuranı Allah vura.

Beni yidiyiz, Allah da sizi yiye.

Benim kimin olasız.

Beşeretiy bağlana.

Beşeretiy bağlana, eliy ayağiy birbirine dolana.

Béterin dertlere düşesen.

Betrey söne.

Béyniy tökile.

Béyniy tökile, torbıya gire, biye gele.

Béyniye mıḫ çaḫıla.

Béyniye şiş çaḫıla.

Bırniydan gele.

Bırniydan fitil fitil gele.

Bi bıniydan ḳan, bi bırniydan ḥicran gele.

Bi kôr ḳurşına gelesen.

Bi parça ekmege müḥtaç olasan.

Bi suda, bi sabında ḳaḫasan.

Biniy bin izarda serip durasan.

Biniy ola, bire müḥtaç olasan.

Boyniy altiyda ḳala.

Böginden géri ḳalasan.

Böginleri arıyasan, bulamıyasan.

Can yatağiyda su véreniy olmıya.

Canıya ataş düşe.

Canıya çakkıl tikeni bata.

Canıya ḳeriym ola.

Canıyın bedeniyin üstine ingildiyesen.

Canıyın derdine düşesen.

Caniydan, bedeniyden bulasan.

Caniydan, bedeniyden ḫér görmiyesen.

Caniydan bézar olasan.

Ceftnen nar ḳabığı yiyesen.

Ceḥennem ataşına yanasan

Cennet üzi görmiyesen.

Cigeriy ağzıya gele.

Cigeriy el el tökile.

Cigeriy cazır cazır yana

Çengey çekile.

Çıra kimin sönesen.

Çırnağa çalınasan.

Çolıḫ çocıḫ ḥesretinde ḳalasan.

Dağ céyranı olasan, dağa düşesen.

Dağ kimin durasan, duz kimin eriyesen.

Dam dibinde ḳalasan.

Dar diyar bulamıyasan.

Datlı bişiresen, acı yiyesen.

Deli olasan, dağlara düşesen.

Deli olasan, dermen bulamıyasan.

Derbeder olasan.

Derde tutılasan, dermen arıyasan.

Derdiye düşesen, beni unıdasan.

Dermensiz derde düşesen.

Dert bulasan, dermen bulamıyasan.

Dert çekesen, ölmiyesen.

Dert tuta seni.

Dırnağıyın dibinden bulasan.

Dilenmez dilençi olasan.

Diliy ağır, ḳulağiy sağır ola.

Dipsiz ḫarallardan düşesen.

Dirlik düzen tutmıyasan.

Diş dırnaḫ bulmıyasan.

Duman olasan, dağa çıḫasan.

Diliy ḳıssa ola, uzanmıya.

Diş dırnaḫ bulamıyasan.

Divar dibinde ḳalasan.

Dolı seḥeniy boş gele.

Dört gişinin çininde gidesen.

Dünyanın keyti, kederi seni bırahmıya.

Dünyıya kôr baḥasan.

Efin tefin olasan.

‘eḳliydan géçe , ögiye gelmiye.

Ekmegiyde duz olmıya.

Ekmek atlı, sen yayan olasan.

Ekmek ekmek dilenesen.

Él ‘elem sériye dura.

‘eleme ‘ebret olasan.

Elim et yaḫayda ḳala.

Eliy attığiy dal, eliyde kala.

Eliy ḳırıla.

Eliy üregiyde ḳala, reḥet üzi görmiyesen.

Emegim canıya ḳeriym ola.

Emegim siye ḥeram ola.

Emegiy héç ola.

Epriyesen, çüriyesen, lap lap tökilesen.

‘erefiy göresen, bayramı görmiyesen.

Erenk perenk olasan.

Eski derdiye düşesen, evel dermen buldiy, hindi bulamıyasan.

Etegiye ataş düşe.

Éttığiy ḳeder bulasan.

Éttığiy yolıya gele.

Ev barḫ tutmıyasan.

Eviy yıḫıla.

Eviy başıya yıḫıla.

Evladıyın ḫérini görmiyesen.

Evladiydan çekesen.

‘Evlıyasan, ögiye gemik atan olmıya.

Farş olasan.

Farşı malamat olasan.

Ferc olıp yérde ḳalasan.

Gençlığıya doymıyasan.

Gendi derdiye düşesen.

Gendi derdiye düşesen, beni unıdasan.

Géttığiy bét seni çarpa.

Gidesen, dönmiyesen.

Gidişiy ola, dönişiy olmıya.

Gördığiy gün benden ola.

Göziy avcuma düşe.

Göziy göre, ağziy görmiye.

Göziy ḳarkalar oya.

Göziyin elifi söne.

Gün görmiyesen.

Gün görmiyesen, mıraz almıyasan.

Ḫaḫın ağzına bi barmaḫ bal olasan.

Ḫamıriy taḫtadan saca yétişmiye.

Ḫan eviy véran ola.

Ḫanay ḫaraba ola.

Ḫanay ḫart ḫart éde.

Ḫarmanıya yél degmiye.

Havasiy ḳursağiyda ḳala.

Ḥekim Dede sipirgesinnen siprilesen.

Ḥeḳḳım siye ḥeram it ḳanı ola.

Ḥeḳḳım siye ḥeram olsın, ḳat ḳat ḳatran olsın.

Ḫér bar görmiyesen

Her bi şéden meḥrim ḳalasan.

Her tikey bi dağda ḳala.

Ḫériy ḳabıl olmıya.

Ḫériy ḳapıda ḳala.

Ḥespe tökesen.

Ḥespe tökesen, ḥespir yiyesen.

Ḥesretiy ḳarniyda ḳala.

Ḥeyifim siye ḳalmıya.

Ḥeyifimi senden Allah ala.

Ḥezreti ‘Eli’nin ḳılıcına gelesen.

Işığiy söne.

İfleh olmıyasan.

İki çiniy yanıya düşe.

İki eliy yanıya düşe.

İki göziy avcuma düşe.

İki ḳanlı elim iki yaḫayda ola.

İki yaḫay bi arıya gelmiye.

İki yarpaḫ olmıyasan.

İnce arğıya düşesen.

İnne iplige dönesen.

İpe gelesen.

İsḳatıya devrola.

İşiy rasgétmiye.

İt eliyden ekmek almıya.

İtten aç, ilandan çılpaḫ olasan.

Kafaya daş düşe.

Kafaya daş yağa.

Ḳan ağlıyasan, ḳara bağlıyasan.

Kan dertli olasan.

Kan ḳusasan.

Kan ḳusasan, irin aḫtarasan.

Ḳanıya ekmek dorğıyalar.

Ḳaniy heram it ḳanı ola.

Ḳaniy içiye aḫa.

Ḳaniy ḳurıya.

Kapı ḳapı dilenesen.

Kapılara bitmiyesen.

Kapılarda kalasan.

Ḳapiy ḳuş p..ından suvana.

Ḳapiy kilitli kala.

Ḳapiy kilitli ḳala, kôr bayḳuş taḳayda yuva yapa.

Kara ḫeberiy gele.

Ḳara yér yériy ola.

Ḳarniy ekmege doymıya.

Ḳazanasan, yimiyesen.

Kazanciy siye kısmet olmıya.

Kefin paray benden ola.

Kefin paray ola.

Ḳereziy siye maraz ola.

Ḳınıyan ḳınamdan yaḫa.

Ḳıran süpire.

Ḳırḫ ḳapıdan dilenesen, doymıyasan.

Ḳırḫ ḳazzığa gelesen.

Ḳırḫ öksiznen bi mağarada ḳalasan.

Ḳırḫiy çıḫmıya.

Ḳırḫiyda mevlüt oḫınmıya.

Ḳırḫiyda mevlüt oḫıyım.

Ḳızdırmalara gelesen.

Ḳızken ḳızdırasan.

Ḳızken ḳızdırasan, ḳızamıḫlar tökesen.

Ḳızken ḳızdırasan, körik çekesen.

Ḳoliy ḳ..iy ḳırıla.

Kôr ocaḫ ḳalasan.

Kôr pıçaḫlara gelesen.

Kökiy ḳurıya.

Kökiy kömçegiy ḳurıya.

Köşelerde ḳalasan.

Kulağıya ḳurḳurşın aḫa.

Kurda ḳuşa yim olasan.

Ḳurı bühtanlara gelesen.

Ḳursağiy ḳurıya.

Ḳursağiyda ḳala.

Kurt düşe siye.

Kurt düşe, ölim siye yoḫ ola.

Kurttan ḳıyamata gidesen.

Ḳuzzulḳurt.

Külim zibilim başıya.

Küller başıya.

Lal olasan.

Maliynan malamat olasan.

Maraz götire seni.

Marıstan deligiy ola.

Meḥkemey ḳalabalıḫ ola.

Merḥemet damariy ḳurıya.

Métiy ḳaḫa.

Mezeriy ola, sen olmıyasan.

Mezeriyde tik otırasan.

Mezin mıraz almıyasan.

Me’zul olıp duvar dibinde ḳalasan.

Mırazıya ḳavuşmıyasan.

Mırdar sularda gidesen.

Mitiliy çiniyde götiresen.

Naḳış taḫtasına gelesen.

Nakış taḫtasından düşesen.

Naliy mıḫiy Germiç Dağı’nda ḳala.

Nasıl yağdan kıl çekilir, Allah da beni içiyizden éle çeke.

Nazlılarıyın ölisini göresen.

Neyi tutsay ucı eliyde ḳalmıya.

Nutḳiy ḳurıya.

Nutḳiy tutıla.

O boyda ḳalasan.

O güni görmiyesen.

Ocağiy söne.

Ortalıḫ sensiz ḳala.

Ölesen, üstiye ağlıyım.

Ölim apara seni.

Ölmiyesen örnek olasan.

Parayı it yiye, yaḫayı bit yiye.

Parça tike olasan.

Postalıyın altı ola, üsti olmıya.

Postiy bazara çıḫa.

Reḥet üzi görmiyesen.

Rezzil rüsvay olasan.

Sabır, selam bulmıyasan.

Salacalara gelesen.

Sebbeḥe çıḫmıyasan.

Sebep olan kebap ola.

Sen olasan, ağ beḫt görmiyesen.

Sen olasan, bi deri bi gemik ḳalasan.

Sen olasan, dört öksiznen bi mağarada ḳalasan.

Sen olasan, noldım delisi olasan.

Sen olasan, parça pirtik olasan.

Sen olasan parça tike olasan.

Sersiz, seḥepsiz ḳalasan.

Sesiy ḳarnıya düşe.

Sesiy kesile.

Sesiy solığiy kesile.

Sesiy söne.

Sıccaḫ yatasan, savuḫ ḳaḫasan.

Sıfatıya ne’let gele.

Son ḥemamiy ola.

Soyḫay ḳala.

Soyi sopiy kesile.

Soyi sopiy ḳurıya.

Soyıya sülbiye ḳıran gire.

Südim siye ḥeram ola.

Şahanlara yém olasan.

Şaşım şaşım şaşırasan.

Şitilken devrilesen.

Şitilken gidesen.

Taḫta ḳanat ḳalasan.

Taḫtay mıḫ tutmıya.

Taḫtiy taciy devrile.

Taḫtiy taciy döne.

Taḳayda bayḳuşlar öte.

Taḳayda kôr bayḳuş yuva yapa.

Talan olasan.

Talanlara gelesen.

Tebe’etiy bata.

Teḥsi neḥs olasan.

Téliynen, duvağiynan gömilesen.

Teşri’am olasan.

Tıfıl gidesen.

Tike tike olasan.

Töremiyesen.

Tufana gelesen.

Tuttığiy ağaç ḳurıya.

Tuttığiy dal eliyde ḳala.

‘ümriy çüriye

Üniy yéri gögi tuta.

Üregiy ağzıya gele.

Üstiye ağlıyım.

Üziy bata.

Üziy çüriye.

Üziye göziye dura.

Vérdi véran olasan.

Vicdaniy bata

Vicdaniy merḥemetiy ḳurıya.

Yaraya ḳızıl ḳurtlar düşe.

Yaşiy yérde sayıla.

Yatasan ḳaḫmıyasan.

Yazzığiy yazın çıḫa.

Yér ucızken, yére giresen.

Yérişip yétmiyesen.

Yérişip yétmiyesen, gögerip bitmiyesen.

Yériy ḳenne ḳırığı ola. (ḳenne: cam parçaları)

Yıldırım başiyza düşe.

Yidığiy bırniydan gele.

Yidığiy ekmek, géydığiy köynek bı kapıda kala.

Yidığiy ḥekimler çıḫada.

Yidığiy ḥeram it ḳanı ola.

Yidığıyın ḫérini görmiyesen.

Yimiyesen, ḥeram ola; ḳat ḳat ḳatran ola.

Yirre giresen.

Yurdiy yuvay dağıla.

Yurdiyda bayḳuşlar öte.

Yurt yuva bulmıyasan, mıraz almıyasan.

Yurt yuva tutmıyasan.

Zalım cengine düşesen.

Zariy yata, ḳaḫmıya.

Zéhér elayın yiyesen.

Zéhér zıḳnabut yiyesen.

Ziri zeber olasan.

Zuḳḳımın kökini yi.

Zuḳḳımın kökini yi, güneşe karşı yat.

C- ŞANLIURFA BİLMECELERİ

Urfa’da bilmeceler; dili, yapısı, sözcük dizilişleri, seci ve aliterasyonları, cevapları bakımından Anadolu’nun diğer yörelerinden farklılık göstermez. Yalnız sorulan bilmeceler ve alınacak cevaplar bakımından farklı toplum ve kişilere yöneltilmesi bakımından bir ayrıcalık gösterebilir. Söz gelimi, uzun kış gecelerinde vakit geçirmek için dedelerin, ninelerin, annelerin, babaların, teyze ve halaların, dayı ve amcaların çocuklara, çocukların çocuklara yönelttikleri bilmecelar vardır: “Uzandıḫça uzanır, ḥeftada bir bézenir. (Çamaşır ipi-germeç)” gibi düşünmeyi geliştiren bilmeceler sorulur.

Şanlıurfa’dan Derlenen Bilmeceler

Ağırdır başı, ḳaḫmaz leşi; ḳaḫarsa leşi, bitirir işi. (El terazisi)

Ağzı açıḫ ‘elemet, içi ḳızıl ḳıyamat; yaş girdi ḳurı çıḫtı, Muḥammed’e selavat. (Fırın)

Al atlas, yéşil atlas, suya ataram batmaz. (Elma)

Allah yapar yapısını, ḳullar açar ḳapısını. (Karpuz)

Altı ataş, üsti daş, içinde bin bir baş. (Hamam)

Altı derya, üsti nar, bi incecıḫ yolı var. (Nargile)

Altı mermer, üsti mermer; içinde bi ḫanım terler. (Dil)

Ayaḫları su içer, üstinden gelen géçer. (Köprü)

Benim bi ḳutım var, içinde yéddi türli otım var. (Kulak)

Beyaz evin içinde küçik yavrı. (Civciv)

Bi ḳızım var, gelenin elini öper. (Kapı tokmağı)

Bi ḳurı ḳafa, ḳoydım rafa; gendi datlı, meymun sıfatlı. (Nar)

Bi küçicik ḳuyı, içinde suyı, ağzında mercan, üstinde ilan. (Fener)

Bişir aş olsın, bişirme ḳuş olsın. (Yumurta)

Dağdan gelir lek kimin, ḳolları bilek kimin, egilir su içmağa, bağırır oğlaḫ kimin. (Ceylan)

Dal üstinde kitli sandıḫ. (Ceviz)

Dam ardında boynı burıḫ. (Pislik)

Dam ardında bi parça külinçe. (Ay)

Dedemin bi sarığı var, sararam, sararam bitmez. (Kirman)

Dilim dilim nar, dize çıḫtı ḳar, éndi ḫünkâr, çıḫtı sedefkâr. (Kömür, Mangal, kül)

Dört ayağı var, üstinde dayağı var. (Masa)

Dört lap, bi lup; egri ḫıyar, nenni yar. (Deve)

Dumanı tüter, isterse gider, balıḫ degildir, deryada üzer. (Gemi)

Ebdes alır, namaz ḳılmaz; ceme’etten géri ḳalmaz. (Cenaze)

Ektim noḫıt, çıḫtı sögit, yaprağı tud, gendi armut. (Pamuk)

Elde yapılır, ete taḫılır. (Küpe)

Etten ḳantar, altın dartar. (Kulak)

Fincan kimin gözi var, zéhér kimin sözi var. (Baykuş)

Findelefit, bını bilmiyen bi ḳara it. (Téşi-kirman)

Gündiz ḳalada, géce belada. (Yatak)

Ḥenteşe, menteşe; ḳaldırdım vurdım daşa. (Sümük)

İnim inim inler, bin gişi dinler. (Davul)

Ḳaç ḳat içinde, ḳaç kitap içinde; ne mıllla oḫır, ne de kitap içinde. (Kader)

Ḳara tavuḫ ḳaḳḳılar, ḳanatları şaḳḳılar. (Kapı)

Ḳatḳatıdır ḳatḳatı, bı Allah’ın ḥikmeti, yapıçılar yapamaz, tökmeçiler tökemez. (Lahana)

Ḳendilde var, mumda yoḫ; mendilde var, çulda yoḫ; insana ‘aḳıl satar, ‘embarlara daş atar. (Dil)

Küçicik mezar, dünyi gezer. (Fanus)

Mes taḫtası, mestane taḫtası; toppıḫ toḳıştıran, mıraz ḳavuştıran. (Tandır kürsüsü)

Öteden gelir şah kimin, otırır padşah kimin, serilir ḥesir kimin, sürinir yésir kimin. (Kar)

Sıra sıra durmışlar, Ḥeḳ yolına girmişler; vaḫtı gelmiş, saralmışlar solmışlar. (Buğday)

Sildim, sipirdim, ḥütti geldi, otırdı. (Mangal)

Suda yayılır, çıḫtı mı bayılır. (Balık)

Uzın, uzada gidiy, öli mezara gidiy, babası üç aylıḫken, oğlı bazara gidiy. (Patlıcan)

Uzın uzın ḳemişler, bizim eve gelmişler, oynamışlar, sıçramışlar, gétmişler. (Yağmır)

Yazın géyinir, ḳışın soyınır. (Ağaç)

Yér altında altın sikke. (Havuç)

Yér altında gelin gidiy. (Karınca) (Su)

Yér altında gümiş dügme. (Çiğdem)

KAYNAKÇA

Ergin, Emin. (1982). Urfa Ağzı Sözlüğü, Harran Yayınları.

Kürkçüoğlu, S. Sabri. (2015). “Şanlıurfa Halk Kültüründe Ölçü Tartı ve Hesap Kavramları”, Halk Kültüründe İktisat ve Ticaret Uluslararası Sempozyumu/27-29 Nisan 2012/Şanlıurfa, Bildirileri, Editör: Prof. Dr. Işıl Altun, Sabri Kürkçüoğlu, Motif Vakfı Yayınları, ss. 479-489, İstanbul.

Özçelik, Sadettin. (1997). Urfa Merkez Ağzı. TDK Yayınları, Ankara.

Saraç, M. Adil. (2018). Tanıklarıyla Urfaca Urfalıca, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Miran Matbaacılık, İstanbul.

Saraç, Adil. (2002). “Şanlıurfa’da Mani ve Hoyrat Geleneği ile Atasözleri Deyimler Bilmeceler” Şanlıurfa Uygarlığın Doğduğu Şehir, ŞURKAV Yayınları, s. 338-343, Şanlıurfa.

Urfalı Kemal Edip (Kürkçüoğlu). (1945). Urfa Ağzı, İstanbul, 1. Baskı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.