ŞANLIURFA’NIN YABANİ MEYVE AĞAÇLARI

Yabani meyveler, doğada ekimi yapılmadan gelişen yabani bitkilerden elde edilen meyvelerdir. Şanlıurfa doğasında arazi çalışmaları sırasında yapılan gözlemler ve literatür çalışmaları sonucunda Şanlıurfa’da 21 yabani meyve ağacı tespit edilmiştir. Yabani ağaçlar genellikle yol kenarı, tepelikler, yamaçlarda bulunan kayalık alanlarda doğal yetişir. Şanlıurfa’nın genelinde yayılışa sahip olmakla birlikte yabani meyvelerin yoğun olduğu yerler, Karacadağ, Tek Tek Dağları, Birecik, Halfeti, Viranşehir ve Karaköprü ilçelerinin dağlık kesimleridir. Metinde kullanılan fotoğrafların tamamı yazara ait olup doğadan çekilmiştir.

1) Crataegus azarolus var. aronia (Alıç)

1) ALIÇ (CRATAEGUS AZAROLUS VAR. ARONİA, C. MONOGYNA SUBSP. MONOGYNA VE C. ORİENTALİS VAR. ORİENTALİS):

Gülgiller (Rosaceae) familyasından 2 metreye kadar boylanabilen bodur ağaçlardır. Crataegus cinsinin meyvesi için; alıç, aluç, gûvij, gûhij, yemişen veya ekşi muşmula gibi isimler kullanılır.  Meyvesinin kendine has bir kokusu ve tadı vardır.  Meyveleri, reçel yapımında, çay ve gıda takviyesi, kurutulmuş çiçek ve meyveleri bitki çayı olarak kullanılır.  Meyvesi, yaprakları ve çiçekleri geleneksel halk tababetinde boğaz iltihabı, öksürük, kalp ve damar hastalıkları böbrek hastalıkları ve karaciğer tedavisinde kullanılmaktadır. “Amino asitler, mineraller ve C vitamini açısından zengindir. Antioksidan, anti-inflamatuar, antikanser, anti-kardiyovasküler hastalık ve sindirimi iyileştirici özelliklere sahiptir” (Zhang ve ark., 2022).

2) AHLAT, ÇAKAL ARMUDU (PYRUS SYRİACA):

Ahlat Rosaceae (Gülgiller) familyasına ait yabani bir meyve türüdür. Ahlat, halk arasında ahlat, çakal armudu, çördük, çörtük isimleriyle bilinir. Şanlıurfa’da özellikle Karacadağ’da kayalık dağ yamaçlarında yetişir. Ahşabı, oymacılık sanatında tahta kutu süslemesinde ve satranç tahtası yapımında kullanılır. “Ahlat tohumlarında yüksek miktarda oleik asit ve linoleik asit gibi esansiyel yağlar bulunmuştur” (Hazrati ve ark. 2020).

2) Pyrus syriaca (Ahlat)

3) BADEM (AMYGDALUS COMMUNİS, A. ORİENTALİS, A. ARABİCA VE A. LYCİOİDES):

Badem (Amygdalus), gülgiller (Rosaceae) familyasından, güzel çiçekli bir ağaçtır. Mineral ve vitamin açısından zengindir. Çerezlik badem, badem ezmesi, badem sütü, badem yağı gibi pek çok ürün elde edilir. Kabukları yakacak ve sunta yapımında kullanılır. Acı badem zehirlidir, yenmesi tavsiye edilmez.

Badem yağı, cilt bakımı, çocuklarda kabızlık giderici ve kozmetik sanayinde kullanılır; halk hekimliğinde kalp-damar hastalıkları, boğaz ağrısı ve cilt enfeksiyonlarına karşı uygulanır (Özdek ve ark., 2020).

Şanlıurfa’da acı badem Karaköprü, Bozova, Atatürk Ormanı, Akabe geçidi ve Direkli tepelerinde; tatlı badem ise Karacadağ ve Bozova’da görülür.

3) Amygdalus communis (Badem)

4) Amygdalus orientalis (Acıbadem)

5) Amygdalus arabica (Arap bademi)

4) BOZ TEKEDİKENİ (LYCİUM SHAWİİ VAR. LEPTOPHYLLUM):

Solanaceae (Patlıcangiller) familyasındandır. Lycium shawii var. leptophyllum dikenli çalı formunda bir bitkidir. Birecik ilçesinde tarla kenarlarında çit olarak kullanılır. Meyveleri antioksidan, antibakteriyel (Dahech ve ark., 2013), yaprakları ise proliferatif, sitotoksik ve anti-inflamatuar aktiviteler gösterir (Ahmed ve Al Naemi, 2010).

6) Lycium shawii var. leptophyllum (Boz tekedikeni)

5) BÖĞÜRTLEN (RUBUS SANCTUS):

Böğürtlen (Rubus) gülgiller (Rosaceae) familyasından bir çalıdır. Kuru ve sulu dere kenarlarında doğal yetişir. Ekonomik açıdan önemli, yenilebilir ve tıbbi özelliklere sahip üzümsü bir meyvedir. “Hoş bir tada sahiptirler ve tanenler, antosiyaninler, polifenoller, flavanoller, organik asitler ve diğer birçok organik bileşik açısından zengindir” (Meng ve ark., 2022). Böğürtlen taze tüketimi yanında meyve suyu, reçel, marmelat ve içki sanayi, konservecilik, çay, çerez, pasta ve dondurma sanayisinde ve jöle yapımında kullanılır. Ayrıca kozmetik ürünlerde de kullanılmaktadır.

7) Rubus sanctus (Böğürtlen)

6) CEHRİ, HAMSORUK (RHAMNUS PUNCTATA):

Rhamnaceae (Cehrigiller) familyasından yabani bir meyve türüdür. Anadolu’da cehri, sarı boya, sarı tane, altın ağacı, boyacı dikeni gibi isimlerle bilinir. “19. yüzyılda birçok Avrupa ülkesinde tekstil sektöründe boya hammaddesi olarak sarı ve yeşil renkteki doğal boya elde edilerek, ipekli ve pamuklu kumaşların boyanmasında kullanılmıştır” (Somuncu, 2004).

Rhamnus punctata’nın tıbbi özelliği ile ilgili herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Rhamnus alaternus türü sarılık ve karaciğer hastalıklarının tedavisinde kullanılır. (Azab, 2024). Geleneksel tıpta sindirim sistemi rahatsızlıkları, cilt problemleri ve iltihapların tedavisinde kullanılır Şanlıurfa’da Birecik ilçesinde tespit edilmiştir.

8) Rhamnus punctata (Cehri)

7) ÇİTLENBİK-DAĞDAĞAN (CELTİS TOURNEFORTİİ VE C. GLABRATA):

Karaağaçgiller (Ulmaceae) familyasından kışın yaprak döken orta boylu bir ağaçtır. Dağdağan, dardağan, dığdığe, çitlenbik, ta’av ve ta’vi isimleriyle bilinir. Eskiden kış aylarının aranılan çerezlerden biriydi. Yaprakları hayvan yemi olarak, dalları yakacak, kerestesi kaşık, baston, kürek, tarım aletleri ve oymacılıkta kullanılmaktaydı. Tohumlarından çitlenbik kahvesi yapılır. Meyvesi ve meyvesinden elde edilen yağı E ve B grubu vitaminlerince ve mineral bakımından zengindir. Halk tababetinde meyvesi ve yaprağı ayak terlemesi, yaraları iyileştirici, idrar söktürücü, dalak ve böbrek hastalıklarında, mide ağrılarında, öksürük tedavisinde ve müshil olarak kullanılmaktadır.  Yaprakları saçlara siyah renk vermede kullanılır.  Dağdağan ağacı Şanlıurfa dağlarında çokça rastlanılan bir ağaç türü iken konut yapımı, yol açma madencilik faaliyetleri nedeniyle sayıca azalmıştır. Şanlıurfa’da Özellikle Karaköprü ilçesi, Tektek Dağları, Fatik Dağları, Germuş Dağları, Karacadağ, şehir mezarlığı, Şıh Maksut türbesi çevresi, yüksek yerlerdeki eski tarihi yapılar ve mezarlıklar ve Urfa kalesi çevresindeki mağaralar bölgesinde yaygındır.

9) Celtis tournefortii (Dağdağan)

8) KUŞBURNU (ROSA CANİNA):

Kusburnu, Rosaceae (Gülgiller) familyasına ait çok yıllık çalıdan elde edilen bir meyvedir. C vitamini bakımından zengindir. Halk arasında soğuk algınlığı ve grip tedavisinde özellikle kış aylarında çay gibi demlenerek içilmektedir. “Ayrıca kuşburnu meyvesinin gastrik ülser ve gastrik mukoza iltihaplarını önlediği, bağışıklık sistemini güçlendirdiği, artrit, siyatik ve diyabete iyi geldiği, diyare gibi intestinal hastalıklar için tonik, ürik asit metabolizma bozuklukları ve gut için diüretik olarak etkili olduğu, astrenjan (kan durdurucu) özellik taşıdığı bildirilmektedir” (Koca ve ark., 2008).

10) Rosa canina

9) MENENGİÇ (PİSTACİA KHİNJUK):

Menengiç (Pistacia) Menengiçgiller (Anacardiaceae) familyasına ait bir cinstir. Menengiç meyveleri tadı ve kokusu kendine özgü olan bir meyvedir. Pistacia türlerinin reçine, meyve, yaprak, yağ, kök ve çiçek sapları dahil olmak üzere çeşitli kısımları geleneksel tıpta mide ülseri, karın ağrısı, romatizma ağrıları, öksürük giderici, antiseptik olarak yara iyileştirici olarak kullanılır.  “Pistacia khinjuk (Menengiç) meyvesinin farklı kısımları İran’da mide, kalp ve solunum sistemi rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılır” (Hatamnia ve ark. 2015). Sakızı ya da reçinesi çok değerlidir; kozmetikte, eczacılıkta ve parfümeride kullanılmaktadır. Kendine has aromasıyla menengiç kahvesi aranılan kahve çeşitlerindendir. Şanlıurfa’da özellikle Tektek Dağları’nda, Siverek, Birecik, Halfeti ve Bozova ilçelerinde doğal yayılış alanlarına sahiptir.

11) Pistacia khinjuk (Menengiç)

10) MEŞE PALAMUDU (QUERCUS BRANTİİ VE Q. İNFECTORİA SUBSP. BOİSSİERİ):

Meşe palamudu, Quercus meşe ağaçlarının meyvesidir ve dünya çapında nesillerdir insanlar tarafından bilinmektedir. Geleneksel tıpta Meşe palamudu şeker hastalığında, kabuk ve yaprakları antiseptik veya mide ve bağırsak hastalıklarında kullanılmaktadır. “Meşe palamudunun anti-diyabetik, antioksidan, antimikrobiyal, anti-inflamatuar, antikanser ve nöroprotektif aktivitelelere sahiptir” (Szabłowska ve ark., 2024). Ayrıca demir, çinko, bakır ve kalsiyum baskın olduğu yüksek mineral içeriğine sahiptir (Papoti ve ark., 2018). Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde Meşe palamutları ve yapraklarında biriken öz ile “Gezo” adı verilen bir pekmez elde edilir. Doğu’daki illerde kış aylarının vazgeçilmez kestanesidir. Kıtlık döneminde insanların ana yemeği olmuştur. Meyvesi ve yaprakları hayvan yemi olarak kullanılmaktadır. Sobalı evlerin ve fırınların aranılan odunudur. Şanlıurfa’da Siverek, Viranşehir ilçeleri, Bozova, Halfeti ve Kaplan Dağı bölgesinde az da olsa varlığını sürdürmektedir.

12) Quercus brantii (Meşe palamutu)

11) SUMAK (RHUS CORİARİA):

Sumak (Rhus coriaria L.), Anacardiaceae (Menengiçgiller) familyasına ait 1-3 metre boyunda çok yıllık bir çalıdır. Sumak Türkiye ve Orta Doğu’da popüler şifalı bir bitkidir. “İbn-i Sina’nın Tıp Kanunu’na göre, sumak felç tedavisinde kullanılan bir çare bitkisidir. Geleneksel tıpta diyabet, idrar arttırıcı, felç ve kanser gibi kan hastalıkları, ülser, ishal, mide koruyucu, mide ağrısı ve hemoroid ağrısı gibi sindirim yolu hastalıklarında, yeme bozukluğu, kızamık, çiçek hastalığı, şekeri düşürmede, damar sertliği, yüksek tansiyon, konjonktiva (Göz kızarıklığı ve iltihaplanması), akciğer hastalıkları, kanlı balgam ve rahim ağzı iltihabı, deri hastalıkları, karaciğer, kilo kaybı, saç, yanık, baş ağrısı gibi hastalıkların tedavisinde kullanılmıştır” (Wu ve ark., 2020; Ali-Shtayeh ve ark., 2013). Modern tıpta yapılan çalışmalarda sumak anti-kanserojen, anti-bakteriyel, anti-fungal, antioksidan, anti-inflamatuar, antidiyabetik ve antikolinerjik, vasküler düz kas hücre göçünü inhibe edici (Schulze-Kaysers ve ark., 2015) özellikler tespit edilmiştir.  Şanlıurfa kebap çeşitleri açısından bir gastronomi merkezidir. Kebapların olmazsa olması sumak baharatı, kebap, ızgara, balık ve tavuk gibi et ürünlerinin terbiyesinde kullanılarak kebaplara ayrı bir lezzet katar. Toz sumak sade soğan salatasının sumak ekşisi de normal salatanın vazgeçilmezidir. Şanlıurfa’da Karaköprü, Halfeti, Birecik, Viranşehir, Suruç ve Bozova’da bağ kenarlarında, bahçelerde, yol kenarlarında ve tepelik yamaçlarda varlığını sürdürmektedir.

13) Rhus coriaria (Sumak)

12) YABAN KİRAZI (CERASUS MİCROCARPA):

Gülgiller (Rosaceae) familyasına ait çok yıllık çalı görünümünde bodur bir ağaçtır. Dağlık yamaçlarda ve kayalık alanlarda yayılış gösterir. Olgunlaştığında turuncu-kırmızı renkteki meyvesi severek tüketilir. “Kabuk ve reçinesi, sakinleştirici, taş önleyici ve ateş düşürücü olarak kullanılır” (Ghasemi ve ark., 2013). Tektek Dağları, Göbeklitepe, Karaköprü, Viranşehir, Siverek ve Bozova’da dağlık alanlarında yetişmektedir.

14) Cerasus microcarpa (Yaban kirazı)

13) YABANİ İNCİR (FİCUS CARİCA):

Ficus cinsi Dutgiller (Moraceae) familyasının bir üyesidir. İncir açık alanlar, karışık ormanlar, nehir vadilerindeki taşlı yamaçlar ve kaya çatlaklarında yetişir. Ficus carica subsp. rupestris alt türü, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yetişir. “İncirin meyvesi, kök ve yaprakları astrointestinal (kolik, sindirim, iştahsızlık ve diyare), respiratuar (zatürre, öksürük, bronşiyal hastalıklar), kardiyovasküler bozukluklar, anti-inflamatuar ve anti-spazmodik tedaviler gibi birçok hastalığı tedavi etmek için geleneksel tıpta kullanılmaktadır” (Duke ve ark., 2002). Şanlıurfa’da kayalık alanların çoğunda ve eski yerleşim yerlerindeki sarnıçlarda ve mağaralarda yetişir.

15) Ficus carica var. rupestris (Yabani incir)

 14) BOROTU, DENİZÜZÜMÜ (EPHEDRA FOEMİNEA):

Ephedra foeminea, Denizüzümügiller (Ephedraceae) familyasına ait 4 metreye kadar uzayabilen sürünücü bir çalıdır. Şanlıurfa’da Birecik ve Halfeti ilçelerinde yayılışa sahiptir. Bu bitki geleneksel olarak böbrek taşları gibi böbrek sorunlarını tedavi etmek için kullanılmıştır. “Bu cinsin çoğu üyesinin gövdelerinin astım ve diğer birçok solunum sistemi hastalığının tedavisinde yararlı bir alkaloid olan efedrin içerdiği bilinmektedir” (Mohamad ve ark., 2016).

16) Ephedra foeminea (Borotu, Denizüzümü)

KAYNAKÇA

Ahmed, T. A., & Al Naemi, H. (2010). Biological activities of Lycium shawii leaves extract. Int. J. Pharm. Biol. Arch, 3, 697-700.

Ali-Shtayeh, M. S., Al-Assali, A. A., & Jamous, R. M. (2013). Antimicrobial activity of Palestinian medicinal plants against acne-inducing bacteria. African Journal of Microbiology Research, 7(21), 2560-2573.

Azab, A. (2024). Rhamnaceae trees of Israel and Palestine–nutritıon, medicine and chemistry. World Journal of Pharmaceutical Research. 13: (8): 21-75.

Dahech, I., Farah, W., Trigui, M., Hssouna, A. B., Belghith, H., Belghith, K. S., & Abdallah, F. B. (2013). Antioxidant and antimicrobial activities of Lycium shawii fruits extract. International Journal of Biological Macromolecules, 60, 328-333.

Duke, J. A., Bogenschutz-Godwin, M.J, Duke, P.K.  (2002). Handbook of medicinal herbs. 2nd edition, CRC Press.

Ghasemi, P. A., Momeni, M., & Bahmani, M. (2013). Ethnobotanical study of medicinal plants used by Kurd tribe in Dehloran and Abdanan districts, Ilam province, Iran. African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines, 10(2), 368-385.

Hatamnia, A. A., Rostamzad, A., Malekzadeh, P., Darvishzadeh, R., Abbaspour, N., Hosseini, M. … & Mehr, R. S. A. (2015). Antioxidant activity of different parts of Pistacia khinjuk Stocks fruit and its correlation to phenolic composition. Natural Product Research, 30(12), 1445–145

Hazrati, S., Mollaei, S., & Habibzadeh, F. (2022). Chemical and compositional structures (fatty acids, sterols, and tocopherols) of unconventional seed oils and their biological activities. In Multiple biological activities of unconventional seed oils (pp. 363-382). Academic Press.

Koca, İ., Koca, A. F., & Yolcu, H. (2008). Fonksiyonel gıda olarak kuşburnu. Türkiye, 10, 295-298.

Meng, Q., Manghwar, H., & Hu, W. (2022). Study on supergenus Rubus L.: Edible, medicinal, and phylogenetic characterization. Plants, 11(9), 1211.

Mohamad, N., & Falah, A. S. (2016). Antibacterial, antioxidant and antiproliferative activities of the hydroalcoholic extract of the lebanese plant: Ephedra Campylopoda. The International Research Journal of Pharmacy, 7(12), 23-29.

Özdek, U., Seçkin, H., & Çibuk, S. (2020). Amygdalus trichamygdalus (Tatlı Badem) ve Amygdalus nana L. (Acı Badem) Bitkilerinin Antimikrobiyal Etkisinin Araştırılması. Van Veterinary Journal, 31(1), 22-26.

Papoti, W.T., Kizaki, N., Skaltsi, A., Karayannakidis, P.D. & Papageorgiou, M. (2018). The phytochemical rich potential of acorn (Quercus aegilops) products and by products. Food Sci. Biotechnol. 27, 819–828.

Schulze-Kaysers, N., Feuereisen, M. M., & Schieber, A. (2015). Phenolic compounds in edible species of the Anacardiaceae family–a review. RSC Advances, 5(89), 73301-73314.

Somuncu, M. (2004). Cehri üretimi ve ticaretinin 19. yüzyılda Kayseri ekonomisindeki önemi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (22).

Szabłowska, E., & Tańska, M. (2024). Acorns as a Source of Valuable Compounds for Food and Medical Applications: A Review of Quercus Species Diversity and Laboratory Studies. Applied Sciences, 14(7), 2799.

Wu, Z., Zhang, Y., Gong, X., Cheng, G., Pu, S., & Cai, S. (2020). The preventive effect of phenolic-rich extracts from Chinese sumac fruits against nonalcoholic fatty liver disease in rats induced by a high-fat diet. Food & function, 11(1), 799-812.

Zhang, J., Chai, X., Zhao, F., Hou, G., & Meng, Q. (2022). Food applications and potential health benefits of hawthorn. Foods, 11(18), 2861).