ŞANLIURFA TASAVVUF MÛSİKÎSİNDE ÇİFTELER (İlâhiler)

GİRİŞ

Dünyanın en eski yerleşim yerlerinden biri olan Şanlıurfa, geleneksel yapısı, mistik atmosferi ve kültürel yapısıyla şairlere, müzisyenlere, sanatçılara geçmişten günümüze hep ilham veren müstesna bir şehirdir. Uygarlığın doğduğu ve dünyaya yayıldığı bölgenin merkezinde yer alan Şanlıurfa kültür ve sanatın da doğduğu geliştiği ve dünyaya yayıldığı bir şehirdir. Arkeolojik kazılarda ilk çağlardan günümüze mûsikî ile ilgili bulgulara hep rastlanmıştır. Şanlıurfa’nın tarihi “İpek Yolu” üzerinde ve yolların kesiştiği bir kavşakta yer alması; çeşitli dinlerin, kültürlerin ve medeniyetlerin uğrak yeri olması bu bölgede mûsikînin de gelişmesine sebep olmuştur.

Şanlıurfa’da tasavvuf müziği içinde yer alan “çifte” (ilahi) denilen tür Urfa türküleri formuna yakın olup Şanlıurfa mûsikî meclislerinde yüzyıllardan beri icra edilen bir formdur. Sözleri divan edebiyatı ve halk edebiyatı şiir türlerinden alınmış olan bu mûsikîyi icra edenlerin çoğu hafız, müezzin, mevlithan ve gazelhanlardır. Şanlıurfa’daki geleneksel müzik kültürü içerisindeki dini mûsikî kültürü, halk müziğinin makamsal yapısını ve zenginliğini de oluşturmuştur. Şanlıurfa sıra gezmelerinde icra edilen fasıllarda çifteler (ilahiler) de okunmaktadır.

Şanlıurfa’da dini mûsikî ve özellikle çifteler genellikle ritim sazı olan yöresel bir vurmalı çalgı olan def eşliğinde seslendirilir. Çifte güftelerinin makama bağlı okunmasında ritim öne çıkmaktadır.

Şanlıurfa’da mûsikî, her zaman büyük ilgi ve değer görmüştür. Yöre halkının ve idarecilerinin müziğe olumlu bakışı da Şanlıurfa’da mûsikînin gelişmesinde etkili olmuştur. Okuyucular ve sazendeler toplumda daima hürmet ve takdir görmüşlerdir.

1) Kazancı Bedih ve arkadaşları Mevlid-İlahi Grubu-1995 (Fotoğraf: S. Sabri Kürkçüoğlu)

Şanlıurfa’da özellikle hafız, hoca, aydın tarikat ehli kişiler öteden beri yörenin meşhur okuyucularıdır. Yakın tarihimizde; Kıde Hafız, Hamit Hafız, Halil Hafız, Ahmet Uzungöl, Tenekeci Mahmut, Dede Osman, Şükrü Hafız, Hacı Nuri Hafız, Şevki Hafız (Altıngöz) ve Mahmut Hafız (Akagün) gibi hanendeler Klasik Türk Müziği’ni iyi derecede icra ederken, bu müziği çiftelerle ve türkülerle de harmanlamışlardır.

I. ŞANLIURFA’DA DİNİ MÛSİKÎ

Urfa’da geçmişte esnaf arasındaki ahilik geleneği ile sıra gecesi geleneğinde, mûsikî, şiir ve edebiyatın hep tasavvufi çizgiyi takip ettiği görülmüştür. Urfa’nın derin hoşgörüsü de tasavvuf kültüründen kaynaklanmaktadır.

“Tüm mevlevihane’lerde mûsikî faaliyetleri olduğu gibi Urfa Mevlevîhânesi’nde de 200 yıl boyunca mûsikî faaliyetleri olmuştur. 1740-1925 yılları arasında yaklaşık 200 yıl faaliyetini sürdüren Urfa Mevlevîhânesi’nde icrâ edilen “Mevlevî Mûsikîsi”nin Urfa mûsikî kültürüne önemli etkisi olmuştur. Mevlevîlik, Urfa’da birçok mûsikîşinâs ve tasavvuf müziği okuyucusu (hânende) yetişmesine vesile olmuştur. Şanlıurfa Mevlevîhânesi, ney, kûdüm, tanbur ve rebab üstatlarının yetişmesinde de etkili olmuştur” (Kürkçüoğlu, 2024, s. 44).

2) Urfa Mevlevîhânesi’nde Mevlevi Şeyhi, Semâzenler ve Dervişler / Fotoğraf: Frère Raphaël [de Ninive]-1904

Mevlevîlik, Urfa’nın kültürel yapısına günümüze kadar tesir ederek etkisini özellikle şehrin “Mûsikî Geleneği”nde devam ettirmiştir. Urfa’da mûsikî meclislerinde “makam seyri” ile icra edilen “Mûsikî Ahenkleri”nde (fasıllarında) “Mevlevî Mûsikisi”nden çifte (ilahi) ve gazel örnekleri geçmişten günümüze icra edilmektedir.

“Mevlânâ felsefesi, mistik bir rûha sahip olan Şanlıurfalıları kendine çekmiş; Urfa Mevlevîhânesi, saz, ses ve semânın yer aldığı bir “mûsikî meşkhânesi” olmuştur. Şanlıurfalı Mevlevîler, asırlar boyunca Mevlevî mûsikîsinin ilâhî nağmelerini en asil seslerle örmüşler ve en esrarlı duygularla üflemişlerdir. Mevlevîhâne, Şanlıurfa mûsikîsi esaslarının zamanla gelişmesini ve İstanbullu Mevlevî üstatlarının elinde olgunlaşan mûsikî edebiyatının Şanlıurfa’ya ulaşmasını sağlamıştır” (Özbek, 2006, s. 28).

3) Şanlıurfa Yeni Mevlevihane’de, Mevlâna’nın 751. Vuslat Yıl Dönümü anısına düzenlenen Vakti Muhabbet Şeb-i Arûs etkinliğinde Dini Mûsikî İcra Heyeti / 2023 / (Fotoğraf: Mustafa Akgül)

Mevlevîhâne kapatıldıktan sonra “Sıra Geceleri”nde bir araya gelen müzisyen derviş ve hafızlar ile Urfalı müzisyenler Mevlevihane’de icra edilen mûsikînin ezgilerini ve sözlerini, halk mûsikîsi ile birlikte klâsik bir üslupla ilahi, türkü, gazel ve hoyratlarla uzun yıllar icra edip günümüze kadar ulaşmasını sağlamışlardır.

Şanlıurfa’da yaklaşık 200 yıl boyunca ilgi görüp halk tarafından benimsenen Mevlevîlik, Urfa’da mûsikînin niteliğinin artmasına, hânende ve sâzendenin yetişmesine vesile olmuştur. Mevlevilik sayesinde Şanlıurfa’da ilahi formundaki eserlerin sayısı artmış, ney ve kudüm gibi enstrümanlar öğrenilmiş ve bu kültür günümüze ulaşmıştır.

Şanlıurfa’da Câmi Mûsikîsi ve Tekke Mûsikîsi’nin dâhil olduğu orijinal bir Dînî Mûsikî’nin mevcut olduğunu söyleyebiliriz. İstanbul ve Anadolu’nun diğer bölgelerinden farklı nitelikleri olan Şanlıurfa Dînî Mûsikîsi, geçmişte olduğu gibi günümüzde de yaygın olarak icra edilmektedir. Şanlıurfa’da Dînî Mûsikî, genel olarak bazı ibadetler etrafında şekillenen Câmi Mûsikîsi’nden; doğum, sünnet, evlilik ve cenaze törenlerinde icrâ edilen mevlid, ilâhî, hoyrat ve gazel gibi Tekke Mûsikîsi formlarına kadar geniş bir alanı kapsamaktadır. Bunların dışında mübarek gün ve gecelerin kutlanması çerçevesinde, Dergâh zikri, sohbet ortamları ve tasavvuf çevrelerinde de Şanlıurfa Dînî Mûsikîsi’nin çeşitli formlarının icrâsı yapılmaktadır” (Akpınar, 2011, s. 53).

A) CAMİ MÛSİKÎSİ

Dinî mûsikînin bir bölümünü “Câmi Mûsikîsi” oluşturmaktadır. Bu mûsikî, câmide ibadetler esnasında ortaya çıkan, insan sesine dayanan bir mûsikîdir. Enstrüman kullanılmayan câmi mûsikîsi, tamamıyla sözel bir türdür. Ezgi açısından Geleneksel Türk Mûsikîsi’nin özelliklerini göstermektedir. Daha çok namaz etrafında şekillenmekte ve namazın cemaatle edâsı sırasında imam ve müezzinin ses mûsikîsine dayalı icralarından oluşmaktadır. Cami mûsikîsi; Faraclık, Salâ, Terâvih Salâvâtı, Salat-ı Kemâliye, Tekbir ve Salâvât, Hatim Zikri başlıklarıyla incelenebilir.

B) TASAVVUF MÛSİKÎSİ (TEKKE MÛSİKÎSİ)

Çeşitli tarikat toplantılarında ve tekkelerde zikir esnasında icrâ edilen mûsikîye Tekke/ Tasavvuf Mûsikîsi denir” (Kaplan, 1991, s. 14). Tekke Mûsikîsi’nin rûhu ve konusu, tasavvufun ruhu ve konusudur. Tekke Mûsikîsi, tasavvufî bir lirizmi ihtiva etmektedir. Bununla beraber her tasavvufî kurumun mûsikîsinde kendine mahsus bazı hususiyetler, birtakım incelikler vardır” (Özcan, 1982, s. 31). Tasavvuf Mûsikîsi Urfa’da Çifte (İlahi), Şugul, Deyiş, Gazel, Dergâh Camii Zikri gibi başlıklarla incelenebilir.

4) Dergah Tasavvuf grubundan TRT Derlemeleri yapılırken-2019

II. ŞANLIURFA TASAVVUF MÛSİKÎSİNDE ÇİFTELER (İlâhiler)

“İlâhî, Arapça’da “Allah’a ait” mânâsına gelen bir kelimedir. Türk Dil Kurumu sözlüğünde ise “İlahi: Tanrı ile ilgili olan, Tanrı’ya özgü olan; tanrısal, rahmani” anlamıyla ifade edilmektedir.

“Türk Edebiyatı’nda nazım türleri belirginleşmeden önce dinî muhteva taşıyan her türlü şiire ilâhi denirken daha sonra tasavvufî temaları işleyen ve Türk din mûsikisinin makam ve usulleriyle bestelenerek dinî toplantılarda okunan şiirlere ilâhi adı verilmiştir. Özellikle şiirde tür ve şekillerin müstakil isim ve vasıflar kazanmasından önce ilâhi kelimesiyle hemen her türlü dinî şiir kastedilmiş; tevhid, naat, münâcât, devriyye gibi türlerle kaside, gazel, tuyuğ, rubâî, kıta vb. nazım şekilleri Türk klasik edebiyatının aslî unsurları haline gelince kelimenin anlamı daralıp, besteli dinî şiir formu olarak daha özel bir tür halinde mûsikiyle özdeşleşmiştir. Dinî muhtevalı manzum ve yarı manzum sözler mûsikinin etkileyici gücü ve bunları icra eden kişilerin müzisyen hüviyetleriyle dinî merasimlerde daha tesirli olmuş, böylece ilâhi kavramı mûsikiden ayrı düşünülmemiştir” (DİA, 2000, s. 64).

Bu eserler Şanlıurfa’da genel olarak “çifte” ismi verilen ilâhîye bazen “beyit” ve minarede okunana ise “tenzile” denmektedir” (Akpınar, 2011, s. 80). Şanlıurfa mûsikî kültüründe ilahiler dini mûsikînin önemli bir formudur. Şanlıurfa’da “çifte” adıyla anılan bu tür, mevlid ve tasavvuf mûsikîsi fasıllarında toplu seslendirildiğinden “çifte” adını almıştır. Mehmet Özbek, Urfalı okuyucu Culha Mahmut Hafız’ın da bu şekilde bir tanımı ifade ettiğini belirtmektedir. Bu fasıllarda ritimsiz uzun hava tarzındaki solo hoyrat ve gazel icralarına da “tek” denmiştir. Mevlid meclisleri ve sıra gezmelerinde genelde gazel ve hoyratlar bir çifteye bağlanarak aynı makamda icra edilir.

Çoğu ilahinin ezgileri ve sözleri anonimdir. Sazdan ziyade sese ve yöresel ağza dayalı ilahi icrasında coşkulu ritim önemli olup yöresel “def” denilen büyük bendir kullanılmaktadır. Bu mûsikî de güfteler (söz) ön plandadır. Aynı güftenin değişik ezgilerin üzerinde kullanıldığı da görülmektedir.

Güftelerin önemli bir kısmı Yunus Emre, Ahmed Kuddûsî, Niyâzî Mısrî, Şemseddin Sivâsî, Erzurumlu İbrahim Hakkı, Eşrefzâde Rûmî ve Aziz Mahmud Hüdâyî gibi tarikat önderi ve mutasavvıf şairlere aittir. Sözleri Urfalı şairlere ait olan çiftelerin yanı sıra kadın şairlere ait güfteler de mevcuttur. Urfa yöresine ait ilahilerde çoğunlukla halk müziğinin ezgi motifleri görülmektedir. Güftelerin bir kısmı farklı makamlarda okunabilmekte, bazı çifteler de aynı melodi ve usulle Türkçe, Kürtçe ve Arapça okunabilmektedir” (Çakmak, 2023, s. 1871).

Dini mûsikî, klasik mûsikî ve halk mûsikîsinin iç içe geçtiği “Sıra Geceleri”nde makam seyrine uyularak çifteler de seslendirilir. Tarikatların meclislerinde ise dini mûsikî içerikli bir repertuvar ve çiftelerden en etkileyici nitelikte olanlar seçilerek meşk icra edilir. Dini mûsikî meclislerinde kişilerin çoğu çiftelere birkaç def eşliğinde eşlik ederler, sözlerin ve ritmin gücüyle ruhen ve beden ile yüksek heyecan duyarak kendinden geçerler.

Çiftelerin günümüze aktarılmasında önemli kaynak kişiler olarak; Hacı Nuri Hafız, Saatçi Yusuf Özer, Ahmet Uzungöl, Eskici Dede Osman Aydın, Hafız Halil Uzungöl, Şıh İbrahim Karataş, Tenekeci Mahmut Güzelgöz, Şevki Hafız Altıngöz ve Akif Baybostancı bilinen isimlerdir. Günümüzde ise Celal Çiriş, M. Ziya Demirbaş, Bekir Çiçek, Hafız Mustafa Yeşildağ, Abdülkadir Baybostancı gibi isimleri sayabiliriz.

ÇİFTELERİN EZGİ YAPISI

“Şanlıurfa’da çifte ezgilerini incelediğimizde dikkatimizi çeken özellik, çiftelerin usulleridir. Çok yoğun olarak 10/8’lik usul kullanılmış ve eksik ölçü çok yaygındır. Özellikle curcuna 2+3+2+3 ve aksak semai 3+2+2+3 olarak ölçülen ezgilerin ritminin son +3’ünden şana girilir. Sofyan 4/4’lük ve sengin semai 6/4’lük usulde çiftelerde sıklıkla kullanılmıştır. Yine makamsal olarak çifteleri incelediğimizde Uşşak, Hicaz, Hüseyni, Muhayyer, Hicazkâr, Saba, Rast, Segâh, Mahur, Karcığar, Gerdaniye vb. gibi çok çeşitli makam ve dizilerin kullanıldığını görürüz” (Altıngöz, 2011, s. 27).

Çifteler usul açısından incelendiğinde çok zengin bir usul ve velveleleri görülür. Mevlidlerde okunan çiftelerde ritim saz dışında sazlar kullanılmadığından coşkuyu arttırıcı usul velveleleri büyük önem kazanmıştır.

III. ŞANLIURFA’DA OKUNAN ÇİFTE (İLAHİ) SÖZLERİ (Akpınar, 2011)

Makam: Hicâz

Usûl: Sofyan

Güfte: Yunus Emre

BEN BİR YAKUB İDİM

Ben bir Yakub idim kendi hâlimde

Mevla’mın kelamı vardı dilimde

Yusuf’u kaybettim Kenân elinde

Ağlar Yakub ağlar Yusuf’um deyü

Gitti de gelmedi vah yavrum deyü

Yusuf’um hocada okumaz oldu

Onun bülbül dili şakımaz oldu

Alnındaki nûra bakılmaz oldu

Ağlar Yakub ağlar Yusuf’um deyü

Gitti de gelmedi vah yavrum deyü

Bir bezirgân gelir üç aylık yoldan

Yusuf’u çıkardı kırk arşın kuydan

Hak emriyle oldu Mısır’a sultân

Ağlar Yakub ağlar Yusuf’um deyü

Gitti de gelmedi vah yavrum deyü

Cem olup geldiler Kenân’ın kurdu

Biz yemedik deyü içtiler andı

Yakub’un feryâdı arşa dayandı

Ağlar Yakub ağlar Yusuf’um deyü

Gitti de gelmedi vah yavrum deyü

***

Makam: Acemâşirân

Usûl: Sofyan

Güfte: Anonim

DÜNYA KİMSEYE KALMAZ

Dünya kimseye kalmaz

Bir misafir hânedir

Ârifler ona kanmaz

Bilir ki efsanedir

Ne ekersen biçersin

Döktüğünü içersin

Bir gelirsin geçersin

Anla bak dünya nedir

İnsanlıktan sen çıkma

Dost kazanmaktan bıkma

Gönül yap aman yıkma

Gerisi bahanedir

İyilik yapmaktır kârın

Kalır ancak ol varın

Öleceksin sen yarın

Ki ol bir keşânedir

***

Makam: Hicâz

Usûl: Sofyan

Güfte: Anonim

NE GAM YERSİN

Ne gam yersin be hey âsi günahkâr

Dilde Hak kelamı Kur’ân’ımız var

Mahveder isyanı tövbe istiğfar

Biz ehli tevhidiz imanımız var

Kalbimiz mücellâ gümüşten pâktır

Allah’ımız birdir şüphemiz yoktur

Biz Muhammediyiz dinimiz haktır

Firdevs-i A’lâ’da seyranımız var

Sancağı elinde ashab yanında

Gâhî sırat gâhî mizan önünde

Yarın kıyâmette mahşer yerinde

Şefaat kânımız sultanımız var

***

Makam: Hüseynî

Usûl: Sofyan

Güfte: Ahmed Kuddûsî

MEST-U HAYRANIM

Mest-u hayranım, zâr-ı giryânım

Her dem lisanım, Hû demek ister

Gözümden yaşlar akmaya başlar

Cümle kurt kuşlar, Hû demek ister

Gece ol kâim, gündüz ol sâim

Ehl-i Hak dâim, Hû demek ister

İrfân isteyen, ihsân isteyen,

Cânân isteyen, Hû demek ister

İns, cin melekler; yerler, felekler

Suda semekler, Hû demek ister

Hû ism-i a’zâm, Hû Hû de hocam

Kuddûsî her dem, Hû demek ister

***

Makam: Hüseynî

Usûl: Sofyan

Güfte: Cemâlî

MEVLÂM DER Kİ DOĞRUCA GEL

Mevlâm der ki doğruca gel

Kulum bana fevrice gel

Eğri gelen ermez bana

Doğruluk et yolluca gel

Kalk seherde yükün bağla

Niyaz eyle çok çok ağla

Haddin üzre inci çağla

Hûb yoluna saçuca gel

Kalk zikreyle lahza durma

Benden özgesini görme

Acı tatlı asla sorma

Her işime râzıca gel

Tut ihlâsı ey Cemâli

Verem sana ey kemâli

Teşvir bana her hayali

Taharet et arıca gel

***

Makam: Uşşâk

Usûl: Düyek

Güfte: Yunus Emre

ARAYI ARAYI BULSAM İZİNİ

Arayı arayı bulsam izini

İzinin tozuna sürsem yüzümü

Hak nasip eylese görsem yüzünü