ŞANLIURFA’DA SOĞANLI BİTKİLER VE HALK KÜLTÜRÜNDEKİ YERİ

Tarımın binlerce yıldır sürdüğü verimli topraklara sahip olan Şanlıurfa, Mezopotamya bölgesinde yer alan kadim bir şehirdir. Tarihi yaklaşık 12000 yıl geriye giden Göbeklitepe ve Karahantepe de “Bereketli Hilal” olarak adlandırılan Mezopotamya toprakları içinde yer almaktadır. Göbeklitepe’de yapılan çalışmalarda badem (Prunus sp.) ve menengiç (Pistacia sp.) gibi kömürleşmiş botanik kalıntılarının olduğu ortaya çıkarılmıştır (Dietrich, 2021). Karahantepe’de yapılan botanik analizlerinde de MÖ 9000 yılın başlarında bozkır ve yarı kurak bitki örtüsünün hakim olduğunu gösteren buğday, arpa, mercimek, burçak ve badem gibi yabani bitki tohumları tespit edilmiştir (Karul, 2025). Çok büyük bir bölümü Şanlıurfa il sınırları içerisinde yer alan Karacadağ ve çevresinin MÖ 9000 yıllarında tarıma alındığı bilinen buğdayın anavatanı olabileceğini gösteren biyogenetik analizler mevcuttur (Özdoğan, 2002). İnsanların yerleşik hayata geçtikten sonra tahılın yabani iken işlendiği ve besin olarak üretildiğini anlıyoruz. Bu arkeobotanik bulgular Şanlıurfa’nın köklü bir geçmişten günümüze gelişmiş bir gastronomik mirasa sahip olduğunu bize göstermektedir.

Burada iki kavramı tanıtmak gerekirse Türkçe “soğanlı bitkiler” diye çevirdiğimiz “geofitler” uygun olmayan hava koşullarında toprak altında tepe tomurcuklarını koruyan yaşamsal faaliyetlere devam eden soğan, yumru, rizom (sürünücü gövde), sert soğan ve etli kökler şeklinde toprak altı organlara sahip, toprak üstü kısmı tohumlamadan sonra kuruyan çok yıllık bitkilerdir. “Etnobotanik” terimi ise bitki ve insan arasındaki geçmişten günümüze devam eden tüm etkileşimleri içerir. Yani insanların bitkileri gıda, barınma, alet yapımı, şifa gibi her türlü amaçla kullanımı etnobotanik konusu içerisine girer.

Günümüzde de Şanlıurfa’da birçok yabani bitkinin, çevre dağ ve ormanlardan toplandığı ve bitkilerin toprak üstü kısmı veya köklerinin sebze olarak tüketildiği, bazı yabani bitkilerin mevsimi geldiğinde semt pazarlarına getirilerek satıldığı tespit edilmiştir (Akan vd. 2006). Bu doğal yabani türler arasında bilimsel olarak “geofitler” adını verdiğimiz soğanlı bitkilerin de kullanımının yaygın olduğu gözlemlenmiştir. Özellikle Şanlıurfa gastronomisinde önemli yer tutan kırmızı etin yanında soğan ve sarımsak gibi kültür çeşitlerinin yanı sıra bu kültür soğanlı bitkilerin yabani akrabaları da halk mutfak kültürünün önemli bir parçasıdır. Bu bereketli coğrafyada yetişen doğal soğanlı bitkiler mutfak kültüründe gıda olarak kullanılmalarının yanında halk ilacı olarak hastalıkların tedavisinde kullanılırken bazı türler de süs bitkisi olarak kullanılır.

Şanlıurfa İlinin geofit, yani soğanlı bitki çeşitliliğini tespit etmek amacıyla yapılan çalışmada Şanlıurfa il sınırları içerisinde doğal yayılış gösteren 104 takson tespit edilmiştir (Eker vd. 2008). Soğanlı bitkilerin etnobotanik kullanımı ve halk kültüründeki yeri ile ilgili Şanlıurfa’da doğrudan yapılmış bir çalışma olmamasına rağmen bazı geofitleri de kapsayan doğal türlerin kullanımı ile ilgili çalışmalar yapılmıştır; (Akan vd., 2006, 2008, 2013; Balos & Akan, 2007; Aslan, 2013; Akan & Ayaz, 2015; Şahin Fidan & Akan, 2019; Oymak, 2018; Aslan vd., 2020; Kaya vd., 2020; Akan & Balos 2023). Adı geçen referanslara dayanılarak Şanlıurfa halk kültüründe yer alan 31’i doğal ve 2’si doğallaşmış (Listede * işareti ile belirtilmiştir) toplam 33 soğanlı bitkiye ait bilgiler aşağıda listelenmiştir. Bitkilerin bilimsel, Türkçe ve yerel isimleri, kullanım amacı, bitkinin hangi kısımlarının kullanıldığı ve kullanım şekli sırasıyla verilmiştir:

1. Allium noēanum Reut. ex Regel / Ekin soğanı (Şekil 4A)

Kültürü yapılan mutfak soğanının yabani akrabalarından biridir. Yöresel olarak sirim olarak bilinir. İlkbaharda çiçek açmadan taze yaprakları toplanır, haşlanır ve pide yapımında kullanılır.

2. Allium rotundum L. / Deli pırasa

Kültürü yapılan mutfak soğanının yabani akrabalarından biridir. Yöresel olarak sirim ve yabani sarımsak olarak adlandırılır. Hamur işlerinde ve soğan gibi çiğ sebze olarak kullanılır (Akan vd. 2013). Tüm bitki haşlanıp kavrularak gözleme yapımında kullanılır (Akan & Balos 2023).

3. Aristolochia bottae Jaub. et Spach / Köpektaşağı

Yerel olarak sıçankulağı, kundurkoşk, guhe, gura ve goye deve olarak bilinir. Meyveleri dövülür, suda iyice kaynatılır, ayaklar bu suyun içine 20 dakika batırılır ve dinlendirilir. Ayak yaraları, şişkinlikleri ve su toplamalarında kullanılır (Akan vd. 2008). Kurutulmuş bitki parçalarından elde edilen merhem koyunlarda kurt düşürücü olarak kullanılır (Kaya vd., 2020).

4. Arum dioscoridis Sm. / Tirşik pancarı (Şekil 4B)

5. Arum rupicola Boiss. / Dağsorsalı (Şekil 1)

Yöresel olarak gavurpancarı, yılanyastığı, kardi, kari, zilke araba ve asalan isimleri ile bilinen bu türün saplı yaprakları taze iken kullanılır. Yapraklar pancar kıyar gibi ince ince kesilir, bu işlem sırasında yaprağın özsuyunun cilde temasını engellemek için eldiven takılır. İnce doğranan yapraklar birkaç yıkamadan geçirildikten sonra sıkılarak acılığı giderilir. Çorbayı pişireceğimiz tencereye nohut, dövülmüş buğday ve doğranan pancar yaprakları eklenir. Üzerine tirşiği bastıracak kadar sıcak suyla hazırlanan ayran dökülür. Hazırlanan karışım ince bir un tabakası ile kaplanır ve tencere kapağı kapatılır. Tencerenin üstüne örtü alınarak sıcak bir ortamda mayalanmaya bırakılır. Yaklaşık 10-12 saat sonra rengi sararan ve ekşimiş olan karışım ocağa alınarak orta ateşte karıştırılarak 2-3 saat pişirilerek servise hazır hale getirilir. Halk arasında “kardi tirşiği” veya “kardi yemeği” gibi isimler verilir. Yöre halkı bu yemeğin aç karnına yendiğinde bağırsak parazitlerini dökmeye ve gastrite iyi geldiğini belirtmişlerdir (Balos & Akan 2007). Ayrıca, yaprakları kurutularak da kullanılır (Akan & Balos 2023).

Şekil 1) Dağsorsalı (Arum rupicola) türünden yapılan yemek ve çorbalar; A. Bitkinin doğadaki görünümü, B. Bitkinin toplanıp demet haline getirilmiş yapraklar, C1-C4. İsteğe göre döğme, nohut, yoğurt ve tavuk etiyle yapılan yemek ve çorbalar (Fotoğraflar: M.M.Balos)

6. Asphodeline brevicaulis (Bertol.) J. Gay ex Baker subsp. brevicaulis var. brevicaulis / Çirişine (Şekil 4C)

7. Asphodelus ramosus L. subsp. ramosus / Çirişağusu (Şekil 4D)

Yöresel olarak hınt ismiyle bilinirler. Bitki çardakların üzerine konulur. Hayvan yemi veya yakacak olarak kullanılır (Akan vd., 2008).

8. Bellevalia longipes Post / Saçaksümbül (Şekil 2)

Yöresel olarak akbandır ismiyle bilinen bu türün yaprakları toplanır, doğranır, haşlanır ve ıspanak gibi pişirilerek sunulur veya pide yapımında kullanılır (Akan & Balos, 2023).

9. Biarum carduchorum (Schott) Engl. / Kardi (Şekil 4E)

Yöresel olarak kurtkulağı ve fise pire isimleri ile bilinen bu türün yumruları mayasıl tedavisinde kullanılır. Bunun için yumrusu toz haline getirilerek kuru olarak yara üzerine sürülür. Yumrular tilki ve kargalar tarafından besin olarak da tüketilir (Balos & Akan, 2007; Akan vd., 2008; Fidan & Akan, 2019). Zehirli bir bitki olmasına rağmen bitkinin genç yaprak ve yumruları kaynatılarak zehirden arındırılır ve yemeği yapılır. Yumrusunun yoğurt yapımında kullanıldığı da bildirilmiştir (Fidan & Akan, 2019).

Şekil 2) Saçaksümbül (Bellevalia longipes) türünden yapılan yemek; A. Bitkinin doğadaki görünümü, B. Bitkinin toplanıp demet haline getirilmiş yapraklar, C-F. Bitkiden yapılan yemeğin aşamaları ve sofraya sunumu (Fotoğraflar: A. İsmail Eker, B-F. M.M. Balos)

10. Bunium paucifolium DC. / Koçkuzu

Yöresel olarak heylok, ğeylok, ğeyılok çiçegey gevr ve kızlangoç ismiyle bilinen bu türün topraküstü kısımları yem olarak kullanılır (Akan vd. 2013). Ayrıca taze bitkinin yumrusu çiğ olarak yenilir (Oymak 2018; Kaya vd., 2020; Akan & Balos, 2023).

11. Crocus damascenus Herb. / Pivok (Şekil 4F)

Yöresel olarak çiğdem, pivok, pivonk ve bivog isimleri ile bilinen bu iki türün yumruları besin olarak kullanılır. Özellikle çocuklar tarafından toplanarak çiğ veya pişirilerek yenir. Bazı semt pazarlarında demetler haline getirilerek satılır (Balos & Akan, 2007; Akan vd., 2008, 2013; Akan & Ayaz, 2015; Önder, 2018; Aslan vd., 2020; Kaya vd., 2020; Akan & Balos, 2023).

12. Eminium intortum (Banks & Sol.) Kuntze / Çarpık yılanbacağı (Şekil 4G)

13. Eminium rauwolffii (Blume) Schott var. rauwolffii / Yılanbacağı (Şekil 4H)

14. Eminium spiculatum (Blume) Schott / Zilikeraba (Şekil 4I)

Yöresel olarak arapziliği, asalan, zilzilik, zillike eraba ve kardi isimleriyle bilinen bu türün çiçekleri hayvanların sırt kısmına sürülerek mor renk vermesi ile hayvanların birbirlerinden ayrılmasında kullanılır (Akan vd., 2008, 2013; Akan & Ayaz, 2015; Aslan vd., 2020). Zehirli bir bitki olmasına rağmen bitkinin genç yaprak ve yumruları su veya sütte kaynatılıp zehirden arındırılarak yemeği yapılır (Oymak, 2018; Fidan & Akan, 2019). Çiçek kısmından çıkarılan boyanın tırnak cilası olarak kullanıldığı da rapor edilmiştir (Kaya vd., 2020).

15. Eremurus spectabilis M.Bieb. / Çiriş (Şekil 5A)

Yöresel olarak çirişotu olarak bilinen bu türün taze yaprakları kavrularak börek yapımında kullanılır (Akan & Balos, 2023).

16. Geranium tuberosum L. / Çakmuz (Şekil 4J)

Yöresel olarak yerelması, helilok, kızlanguç, turnagagası, ignelik, ıtır ve pelgizer isimleri ile bilinen bu türün yumruları üzerindeki ince kabuk soyularak, çiğ olarak yenir (Balos & Akan, 2007; Akan vd., 2008; Akan & Ayaz, 2015; Aslan vd., 2020; Akan & Balos, 2023).

17. Helianthus tuberosus L. / Yerelması*

Yöresel olarak seseban olarak bilinen bu türün yumruları taşa sürülerek kabuğu soyulur ve çiğ olarak tüketilir. Ayrıca zeytinyağlı yemeklerde de pişirilerek tüketilmektedir (Fidan & Akan, 2019).

18. Hordeum bulbosum L. / Boncuk Arpa

Yöresel olarak kılçık, ceyi keran ve sahte arpa olarak bilinen bu türün yumrusu halk tarafından toplanarak çiğ olarak yenir ve aynı zamanda hayvan yemi olarak da kullanılır (Balos & Akan, 2007; Akan vd., 2008).

19. Iris persica L. / Navruz (Şekil 5B)

Yöresel olarak süsen, naroz, nevruz çiçeği, soğan çiçeği veya nergiz olarak bilinen bu türün yumru, tohum ve çiçekleri çiğ olarak yenir (Balos & Akan, 2007). Toprak üstü kısımları hayvan yemi olarak da kullanılır (Aslan vd., 2020). Süs bitkisi olarak da kullanılır (Akan vd., 2013).

20. Iris x germanica L. / Gök süsen*

Yöresel olarak bınevş olarak bilinen bu tür güzel görünümü ve kokusu nedeniyle süs bitkisi olarak kullanılır (Kaya vd., 2020).

21. Ixiolirion tataricum (Pall.) Schult. & Schult.f. / Köpekotu (Şekil 5C)

Yöresel olarak itsoğanı, yabani sarımsak, ancurok, encurok, hiyarok ve sıllığ badır olarak bilinen bu türün çiçekleri taze olarak salata niyetine yenir (Balos & Akan, 2007; Fidan & Akan, 2019; Akan & Balos, 2023). Süs bitkisi olarak da kullanılır (Akan vd., 2013). Bitkinin taze meyveleri kanser hastaları tarafından yenildiğinde iyileştirici etkisinin olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca bitkinin taze meyvesi ikiye bölünüp kokusu buruna çekildiğinde sara hastalarına fayda sağladığı belirtilmiştir. Taze soğanları yenilir (Oymak, 2018; Kaya vd., 2020).

22. Leopoldia comosa (L.) Parl. / Morbaş (Şekil 5D)

Yöresel olarak laiyei, sirim olarak bilinen bu tür tümüyle kullanılır. Bitki haşlandıktan sonra, kavrularak böreklerde ve katmerde iç harcı olarak kullanılır (Aslan vd. 2020). Ayrıca bitkinin tamamı cilt problemlerinde kullanılmaktadır. Toplandığı gün cam bir kavanoza doldurulup üzerine zeytinyağı ilave edilmekte ve güneşte 40 gün bekletilip yağı elde edilmektedir. Elde edilen bu bitki yağı saç dökülmeleri ve kaşıntı için maske ve kremlere eklenerek kullanılmaktadır. Soğanlarının da yenilebilir özellikte olduğu ifade edilmektedir (Fidan & Akan, 2019).

23. Leopoldia longipes (Boiss.) Losinsk. / Buğulusümbül

Yörede akbandır olarak bilinen bu türün taze yaprakları; toplanır, doğranır, haşlanır, kavrulur pide yapımında kullanılır (Akan & Balos, 2023).

24. Moraea sisyrinchium (L.) Ker Gawl. / Keklikçiğdemi (Şekil 5E)

Yöresel olarak köpeksoğanı olarak bilinen bu tür evlerde, saksılarda süs bitkisi olarak yetiştirilir (Balos & Akan, 2007).

25. Muscari neglectum Guss. ex Ten. var. neglectum / Arapüzümü (Şekil 5F)

Yöresel olarak çoban sarımsağı, sirime şivana ve laiyei olarak bilinen bu tür tümüyle cilt problemlerinde kullanılmaktadır. Toplandığı gün cam bir kavanoza doldurulup, üzerine zeytinyağı ilave edilmekte ve güneşte 40 gün bekletilip yağı elde edilmektedir. Elde edilen bu bitki yağı saç dökülmeleri ve kaşıntı için maske ve kremlere eklenerek kullanılmaktadır (Fidan & Akan 2019). Ayrıca hamur işlerinde toprak üstü kısımları kullanılır (Akan vd. 2013).

26. Orchis anatolica Boiss. / Dildamak (Şekil 5G)

Yöresel olarak salep adıyla bilinir. Bitkinin yumrularının salep içeceği yapımında kullanıldığı bildirilmiştir (Aslan 2013).

27. Ornithogalum narbonense L. / Akbaldır (Şekil 3)

Şekil 3) Akbaldır (Ornithogalum narbonense) türünden yapılan yemek; A. Bitkinin doğadaki görünümü, B. Bitkinin toplanıp demet haline getirilmiş yapraklar, C-F. Bitkiden yapılan böreğin aşamaları (Fotoğraflar: M.M. Balos).

28. Ornithogalum sphaerocarpum A. Kern / Salkım sakarca

Yöresel olarak akbaldır, akbandır, akbandur, gazrik ve ğazring isimleri ile bilinen bu türün taze yaprak ve gövdeleri kullanılır. Bitkinin ince ince doğranan yaprak ve gövdeleri suyla haşlandıktan sonra el ile sıkılarak suyundan arındırılıp yağda kavrulan ince doğranmış soğan, baharat, tuz, karabiber ile birlikte iyice kavrulur ve üzerine taze yumurta eklenerek sıcak servis edilir. Bitkinin haşlanan kısımları börek malzemesi olarak da kullanılır. Ayrıca börek yapımında da kullanılır. İlkbahar mevsiminde toplanır ve bazı semt pazarlarında satışı yapılır (Akan vd., 2006; Oymak, 2018; Fidan & Akan, 2019; Kaya vd., 2020; Aslan vd., 2020). Taze olarak cacığa da katılır (Akan & Balos, 2023).

29. Poa bulbosa L. / Yumrulu salkım

Yöresel olarak kılçık ismiyle bilinen bu tür, hayvan yemi olarak kullanılır (Akan vd. 2008; Akan & Ayaz 2015).

30. Ranunculus asiaticus L. / Şakayıklâlesi (Şekil 5H)

Yöresel olarak vard el hamar ismiyle bilinen bu türün çiçekleri, toplanarak kurutulmakta ve kaynatılarak boyar madde olarak kullanılmaktadır (Fidan & Akan, 2019).

31. Scorzonera kotschyi Boiss. / Nur tekesakalı

Yöresel olarak pelgizer olarak bilinen bu türün çiçekleri, çiğ olarak yenir (Balos & Akan, 2007).

32. Scorzonera laciniata L. subsp. laciniata / Parım

Yöresel olarak pelgizer ve havuç olarak bilinen bu türün taze kökleri, çiğ olarak yenir (Balos & Akan 2007).

33. Scorzonera pseudolanata Grossh. / Keçimemesi (Şekil 5I)

Yöresel olarak parım, tulu ve şiveh olarak bilinen bu türün yumruları, çiğ olarak yenir. Yöre halkı, yenilen yumruların mide sancılarına da iyi geldiğini belirtmişlerdir (Balos & Akan, 2007).

KAYNAKÇA

Akan, H., Aslan, M., Balos, M.M. (2006). Şanlıurfa kent merkezindeki semt pazarlarında satılan bazı bitkiler ve kullanım amaçları. Ot Sistematik Botanik Dergisi 12: 43-58.

Akan, H., Korkut, M.M., & Balos, M.M. (2008). Arat Dağı ve çevresinde (Birecik, Şanlıurfa) etnobotanik bir araştırma. Fırat Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi 20 (1): 67-81.

Akan, H., Aydoğdu, M., Korkut, M.M. & Balos, M.M. (2013). An ethnobotanical research of the Kalecik mountain area (Şanlıurfa, South-East Anatolia). Biological Diversity and Conservation 6: 84-90.

Akan, H. & Ayaz, H. (2015). Gölpınar (Şanlıurfa-Türkiye) mesire yeri florası ve etrafındaki köylerin etnobotanik özellikleri. Bağbahçe Bilim Dergisi 2(3): 19-56.

Akan, H. & Balos, MM. (2023). Karaköprü (Şanlıurfa)’da Gıda Olarak Tüketilen Yabani Bitkiler Üzerinde Etnobotanik Bir Araştırma. International Journal of Life Sciences and Biotechnology 6(1): 61-81.

Aslan, M. (2013). Plants Used for Medical Purposes in Şanlıurfa (Turkiye). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Doğa Bilimleri Dergisi 16(4): 28-35.

Aslan, S., Akan, H., Pekmez, H. (2020). The Ethnobotanical investigation of Yaslıca town and Arıkök neighborhood (Şanlıurfa/Turkey). Biological Diversity and Conservation 13(1): 44-61.

Balos, M.M., Akan, H. (2007). Zeytinbahçe-Akarçay arasında kalan bölgenin etnobotanik özellikleri. Selçuk Üniversitesi Fen Fakültesi Fen Dergisi 29: 155-171.

Eker, İ., Koyuncu, M., Akan, H. (2008). The geophytic flora of Şanlıurfa Province, Turkey. Turkish Journal of Botany 32: 367-380.

Dietrich, L. (2021). Plant Food Processing Tools at Early Neolithic Göbekli Tepe. Almanya: Archaeopress Publishing Ltd.

Şahin Fidan, E. & Akan, H. (2019). Tek Tek Dağları Milli Parkı (Şanlıurfa-Türkiye) Eteklerindeki Bazı Köylerde Etnobotanik Bir Çalışma. Bağbahçe Bilim Dergisi 6(2): 64-94.

Karul, N. (2025). Karahantepe, Taşların Hafızası. Magma 66: 72-87.

Kaya, Ö.F., Dağlı, M., Çelik, H.T. (2020). An ethnobotanical research in Şanlıurfa central district and attached villages (Turkey). Indian Journal of Traditional Knowledge 19(1): 7-23.

Oymak, E. (2018). Bozova (Şanlıurfa) Halkının Kullandığı Doğal Bitkilerin Etnobotanik Özellikleri. Haran Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Şanlıurfa, 129 s.

Özdoğan, M. (2002). Çanak çömleksiz neolitik çağ. Arkeoatlas 1: 63-66.

Şekil 4) Soğanlı Bitkiler I: A. Ekin soğanı (Allium noēanum), B. Tirşikpancarı (Arum dioscoridis), C. Çirişine (Asphodeline brevicaulis subsp. brevicaulis var. brevicaulis), D. Çirişağusu (Asphodelus ramosus subsp. ramosus), E. Kardi (Biarum carduchorum), F. Pivok (Crocus damascenus), G. Çarpık yılanbacağı (Eminium intortum), H. Yılanbacağı (Eminium rauwolffii var. rauwolffii), I. Zilikeraba (Eminium spiculatum), J. Çakmuz (Geranium tuberosum) (Fotoğraflar: A-F ve H-J. İ. Eker, G. M.M. Balos ).

Şekil 5) Soğanlı Bitkiler II: A. Çiriş (Eremurus spectabilis), B. Navruz (Iris persica), C. Köpekotu (Ixiolirion tataricum), D. Morbaş (Leopoldia comosa), E. Keklikçiğdemi (Moraea sisyrinchium), F. Arapüzümü (Muscari neglectum var. neglectum), G. Dildamak (Orchis anatolica), H. Şakayıklâlesi (Ranunculus asiaticus), I. Keçimemesi (Scorzonera pseudolanata) (Fotoğraflar: İ. Eker).